Oto sanayide çırak krizi: Gençler mesleğe yönelmiyor
Türkiye'de yılda bir buçuk milyona yakın otomobil satılıyor ancak tamirhanelerde çalışacak genç bulunmuyor. Oto sanayi sitelerinin çoğunda ustalar çıraksız çalışmak zorunda kalırken, sektör temsilcileri gençlerin ve ailelerin meslek anlayışının değiştiğine dikkat çekiyor.
Otomotiv Yazarı ve Eğitmen Turgut Yüksekdağ durumu şöyle özetledi: "Bizim çok ciddi anlamda servis personeli; mekaniker, kaportacı, boyacı ihtiyacımız var."
Genç işsizlik yüksek ama sanayiye talep yok
Şubat 2026 verilerine göre Türkiye'de genel işsizlik oranı yüzde 8,5 seviyesinde bulunuyor. 15-24 yaş arası gençlerde ise bu oran yüzde 15,8'e, genç kadınlarda ise yüzde 21,8'e yükseliyor. Buna rağmen oto sanayide çalışmak isteyen genç sayısı giderek azalıyor.
Oto Sanayi Çalışanı Kerem Cem Güven, arkadaşlarının çoğunlukla evde oturduğunu belirtiyor. İşgücüne katılım oranının yüzde 52,6 gibi OECD'nin en düşük seviyelerinde olması, durumun çelişkili boyutunu gözler önüne seriyor.
Sorun yalnızca otomotiv sektörüne özgü değil. Türkiye genelinde imalat, inşaat, tarım ve turizm gibi birçok sektörde nitelikli eleman sıkıntısı yaşanıyor. Türkiye Esnaf ve Sanatkarlar Konfederasyonu (TESK), bazı mesleklerin yakın gelecekte tamamen yok olabileceği endişesini dile getiriyor. Berberliklerde, mobilya imalatında ve makine işlerinde çırak bulmakta ciddi zorluklar yaşanıyor.
Çıraklık sayıları yarıya düştü
Türkiye'deki çıraklık sayılarında dramatik düşüş dikkat çekiyor. 10-15 yıl önce yılda 200 bin civarında olan çırak sayısı bugün 100 bin seviyelerine geriledi. Hükümetin 2022 sonuna kadar Mesleki Eğitim Merkezlerine kayıtlı 1 milyon çırağa ulaşma hedefi gerçekleşmedi.
Oto Sanayi Ustası Fatih Keskin, mesleğe bakış açısının değiştiğini vurguluyor: "Lise çağındaki bir öğrencinin buraya gelip esnaflık mesleğine ilk adım olarak başladığı çıraklık mesleğine nesil olarak biraz zorlanıyorlar açıkçası. Hemen isteniyor ki yükseleyim, yönetici olayım, müdür olayım veya beyaz yakalı olayım. Sanki son çareymiş gibi sen artık sanayidesin, bak başının çaresine değil de, aileler desteklerlerse, en büyük görev ailelere düşüyor."
Mesleki eğitim sistemi ve staj süreci
Türkiye'de mesleki eğitim sisteminde öğrenciler haftanın bir veya iki günü teorik eğitim alırken, üç veya dört günü işletmelerde pratik eğitim yapıyor. Çıraklık eğitimi 3 yıl, kalfalık bir yıl daha sürüyor. 2019-2020 akademik yılında ülkede 4.581 mesleki eğitim kurumu faaliyet gösteriyordu ve bu sayı tüm ortaöğretim kurumlarının yüzde 32'sini oluşturuyordu. 2022-23 akademik yılında yaklaşık 334.900 öğrenci mesleki ve teknik liselerden mezun oldu.
Ancak sektör temsilcileri, meslek liselerindeki staj döneminin geç başladığına dikkat çekiyor. Sistem içinde 9-11. sınıf öğrencileri asgari ücretin en az yüzde 30'unu, 12. sınıf kalfa adayları ise en az yüzde 50'sini alıyor. Bu ödemeler İşsizlik Sigortası Fonu tarafından karşılanıyor.
Mesleği sevenler var ama azınlıkta
Oto sanayide çıraklığa başlayıp mesleği sevip devam eden gençler de var ancak sayıları azınlıkta kalıyor.
Kerem Cem Güven, mesleğe lise zamanında girdiğini belirterek şunları söyledi: "Meslek lisesiydi. O zaman girdim atölyeye, o zamandan beri çalışıyorum, üç yıl olacak. Bakım, disk balata onları yapabiliyorum. Ustalık belgesini aldım daha geçenlerde. Altın bir bilezik olarak görüyorum."
Oto Sanayi Çalışanı Talha Özdemir ise kazanç beklentileri konusunda şu değerlendirmede bulundu: "İlk başlarda maaş beklentisi pek olmaması gerekiyor. Çünkü burada iş öğrenmeye geliyoruz. Kazanç da böyle 4-5 yılını devirmiş, artık kalfalık, ustalık seviyesine gelmiş o zaman artış gösterebiliyor. Günümüzde usta maaşları 50-60 bin TL'den başlar, gider yukarı doğru."
Yüksek ücretler bile çekmiyor
İlginç şekilde, mavi yakalı mesleklerdeki ücret artışları bile gençleri bu alanlara çekmeye yetmiyor. 2023 başından bu yana vasıflı işçi ücretleri yüzde 114 artış gösterdi. İnşaat sektöründe ağır iş makinesi operatörleri aylık 120 bin TL üzerinde kazanç elde ediyor. Buna rağmen gençler, emek yoğun sektörler yerine ofis işlerini tercih ediyor.
Usta Fatih Keskin, mesleğin getirilerini şöyle anlatıyor: "Bu mesleği yaptıkları takdirde, o kurumsal firmalarda çalışan kişilerden çok daha iyi imkanlara ve maaşlara sahip olabilirler."
Nitekim otomotiv öğretmenliği programları, yüzde 90,1'lik istihdam oranıyla Türkiye'deki en yüksek istihdam oranlarına sahip lisans programları arasında yer alıyor. Ancak bu veriler bile gençlerin algısını değiştirmeye yetmiyor.
Sanayi odaları raporlarına göre çırak sorunu farklı meslek gruplarında da devam ediyor ve sektör temsilcileri, ailelerin desteği olmadan bu sorunun çözülemeyeceği konusunda hemfikir.
